فرمولاسیون نوتروپیک‌ها و داروهای هوشمند با فراصوت
داروهای هوشمند و مکمل‌های نوتروپیک به‌عنوان «تقویت‌کننده‌های شناختی» مصرف می‌شوند تا عملکرد شناختی، ظرفیت مغز، تمرکز، حافظه و خلاقیت را افزایش دهند، انگیزه و انرژی ذهنی را تقویت کنند و از سلامت مغز پشتیبانی کنند. برای تسهیل انتقال ترکیبات زیست‌فعال مانند نوتروپیک‌ها، داروهای هوشمند و مواد انرژی‌بخش از سد خونی–مغزی (BBB)، مولکول‌ها باید به شکلی بهبودیافته با فناوری نانو باشند. مشخص شده است که نانولیپوزوم‌ها، میسل‌ها، نانوذرات لیپیدی جامد، نانوحامل‌های نانوساختار و نانوامولسیون‌های تهیه‌شده با فراصوت، فراهمی زیستی مولکول‌های زیست‌فعال، ویتامین‌ها و مواد فیتوشیمیایی را افزایش می‌دهند.
نوتروپیک‌ها یا داروهای هوشمند، مولکول‌های محرک مغز و بدن هستند – موسوم به تقویت‌کننده‌های شناختی – که می‌توان آن‌ها را در دسته‌های زیر جای داد: راستام‌ها، محرک‌ها، آداپتوژن‌ها، مواد کولینرژیک، سروتونرژیک، دوپامینرژیک، داروهای هوشمند مؤثر بر عملکرد متابولیک و دسته‌های دیگر.
آیا به آشنایی با این دسته‌های مختلف نوتروپیک‌ها علاقه‌مندید؟ برای مطالعه بیشتر درباره نوتروپیک‌ها و دسته‌بندی آن‌ها اینجا کلیک کنید!
لیپوزوم‌ها و نانوحامل‌های مبتنی بر لیپید چه هستند؟
لیپوزوم‌ها و نانوحامل‌های مبتنی بر لیپید، مانند نانوامولسیون‌ها، نانوسوسپانسیون‌ها، نانوذرات لیپیدی جامد (SLNs) و حامل‌های لیپیدی نانوساختار (NLCs)، به‌عنوان سامانه‌های قدرتمند حمل دارو شناخته می‌شوند که مولکول‌های زیست‌فعال و مواد مغذی را به محل سلولی هدف می‌رسانند و در نتیجه فراهمی زیستی و نرخ جذب بالاتری ایجاد می‌کنند.
لیپوزوم‌ها
لیپوزوم‌ها را می‌توان شکل ویژه‌ای از نانوحامل‌های لیپیدی نانوساختار دانست. لیپوزوم‌ها وزیکول‌های کروی با هسته‌ای آبی هستند که یک یا چند دولایه لیپیدی آن را احاطه کرده است. از آنجا که لیپوزوم‌ها امکان کپسوله‌سازی مولکول‌های چربی‌دوست و آب‌دوست را فراهم می‌کنند، به‌عنوان سامانه‌ای بسیار توانمند برای دارورسانی، پذیرش گسترده‌ای یافته‌اند. یک لیپوزوم می‌تواند در ساختار خودآرا و خودبسته‌شونده خود، چندین ترکیب زیست‌فعال (یعنی مواد مغذی یا مولکول‌های درمانی) را هم‌زمان کپسوله کند. دولایه فسفولیپیدی آن از مولکول‌های زیست‌فعال محصورشده در برابر هیدرولیز و تخریب اکسایشی محافظت می‌کند. از آنجا که ساختار پوسته لیپوزوم شباهت چشمگیری به سلول پستانداران دارد، لیپوزوم‌ها می‌توانند ترکیبات زیست‌فعال را به درون سلول‌ها و جایگاه‌های زیرسلولی منتقل کنند. مزایای شناخته‌شده سامانه‌های رسانش لیپوزومی شامل محافظت در برابر تخریب آنزیمی، سمیت کم، زیست‌سازگاری بالا، زیست‌تخریب‌پذیری و ایمنی‌زا نبودن است.
UP400St، یک هموژنایزر فراصوتی قدرتمند با توان 400 وات، برای تولید نانولیپوزوم‌ها.
ترکیب ساختاری لیپوزوم‌ها، نیوزوم‌ها، نانوامولسیون‌ها، نانوذرات لیپیدی جامد و حامل‌های لیپیدی نانوساختار
تصویر: Poonia et al. 2016
سایر نانوحامل‌های لیپیدی
نانوحامل‌های لیپیدی یا نانوحامل‌های مبتنی بر لیپید، سامانه‌های رسانش دارو / مولکول در ابعاد نانو تعریف می‌شوند که از ساختارهای لیپیدی برای کپسوله‌سازی مولکول‌های زیست‌فعال استفاده می‌کنند تا فراهمی زیستی بهتر، نرخ جذب بالاتر، پایداری بلندمدت بیشتر و محافظت در برابر عوامل تخریب‌کننده خارجی (مانند اکسایش و هیدرولیز) حاصل شود. حامل‌های لیپیدی نانوساختار شامل نانوذرات لیپیدی جامد (SLN)، حامل‌های لیپیدی نانوساختار (NLC)، نانولیپوزوم‌ها، میسل‌ها، نانوامولسیون‌ها، نانوسوسپانسیون‌ها و نانولوله‌های لیپیدی هستند. ترکیب شیمیایی ویژه و ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی متناظر با آن، به هر شکل از نانوحامل مزایای منحصربه‌فردی می‌بخشد که آن را برای شیوه‌های تجویز خاص (مانند خوراکی، داخل‌وریدی، داخل‌بینی، از راه پوست و غیره)، ترکیب‌های مولکولی، ظرفیت بارگذاری یا فرمولاسیون‌های رهش زمان‌بندی‌شده مناسب می‌کند.
نانوذرات لیپیدی جامد (SLN) و حامل‌های لیپیدی نانوساختار (NLC) به‌صورت ذرات جامدی تعریف می‌شوند که از یک ماتریس لیپیدی در فاز آبی تشکیل شده‌اند و با مواد فعال سطحی پایدار می‌شوند.
مکمل‌های لیپوزومی و سایر مکمل‌های نانوکپسوله‌شده (مانند SLNs و NLCs) فراهمی زیستی بالاتری دارند؛ به این معنا که درصد بسیار بالایی از ماده زیست‌فعال (مانند ویتامین، آنتی‌اکسیدان، فلاونوئید و غیره) توسط سلول‌های بدن جذب و متابولیزه می‌شود. تنها بخش بسیار کوچکی به هدر می‌رود، زیرا جذب نمی‌شود و بدن آن را دفع می‌کند. این امر فرمولاسیون‌های نانولیپوزومی را بسیار قوی، مؤثر و قابل‌اعتماد می‌سازد، زیرا تقریباً همه مولکول‌های زیست‌فعال به سلول‌های مقصد می‌رسند.
فرمولاسیون فراصوتی مولکول‌های محرک با بالاترین فراهمی زیستی
نانوامولسیون‌سازی و نانوکپسوله‌سازی فراصوتی، مولکول‌های نوتروپیک و روان‌فعال را محلول در آب می‌کند و در نتیجه قابلیت جذب و فراهمی زیستی بالایی به آن‌ها می‌بخشد. نرخ جذب بالاتر، همراه با افزایش فراهمی زیستی و زیست‌سازگاری، قدرت اثر ماده زیست‌فعال را بیشتر می‌کند و ممکن است عبور آن از سد خونی–مغزی را امکان‌پذیر سازد.
تهیه فراصوتی نانوذرات لیپیدی جامد
(Kumar et al. 2019)
فرمولاسیون فراصوتی نوتروپیک‌ها
- لیپوزوم‌ها
- نانوامولسیون‌ها
- میسل‌ها
- نانوذرات لیپیدی جامد (SLN)
- حامل‌های لیپیدی نانوساختار (NLC)
- کمپلکس درون‌گیر (مانند سیکلودکسترین)
- نیوزوم‌ها
هموژنایزر فراصوتی UIP2000hdT (2kW) با راکتور ناپیوسته با هم‌زدن مداوم
شناخته‌شده‌ترین نوتروپیک‌ها موادی از دسته راستام‌ها هستند، مانند پیراستام، آنیراستام، اکسی‌راستام، پرامیراستام و فنیل‌پیراستام. بسیاری از راستام‌ها چربی‌دوست (=محلول در چربی) هستند. با استفاده از تیمار فراصوتی، راستام محلول در چربی در شکلی بهبودیافته با فناوری نانو، مانند نانوامولسیون‌ها، لیپوزوم‌ها، نانوذرات لیپیدی جامد (SLNs) و حامل‌های لیپیدی نانوساختار (NLCs)، کپسوله می‌شود. این فرمولاسیون‌های بهبودیافته با فناوری نانو، راستام آب‌گریز و محلول در چربی را به محصولی محلول در آب تبدیل می‌کنند. از آنجا که جریان خون در بدن انسان بر پایه آب است، فرمولاسیون‌های محلول در آب و بهبودیافته با فناوری نانو، فراهمی زیستی به‌مراتب بالاتری دارند.
داروهای هوشمند بهبودیافته در مقیاس نانو با فراصوت
فناوری کپسوله‌سازی و نانوفرمولاسیون فراصوتی، تهیه مکمل‌ها و فرآورده‌های درمانی با فراهمی زیستی بالا را امکان‌پذیر می‌کند. مولکول‌های زیست‌فعالی که از فرمول‌بندی فراصوتی در یک سامانه لیپوزومی یا سایر سامانه‌های حامل لیپیدی نانوساختار بهره می‌برند، شامل ویتامین‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، فلاونوئیدها، عصاره‌های گیاهی، مواد معدنی، اسیدهای آمینه و پپتیدها هستند.
- ویتامین‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها، که می‌توان آن‌ها را از منبعی طبیعی استخراج یا سنتز کرد، شامل ویتامین C، ویتامین‌های B، گلوتاتیون، رسوراترول، CoQ10 (یوبی‌کینون) و غیره هستند.
- مولکول‌های گیاهی و گیاهان دارویی مانند CBD، THC، CBG (کانابیس)، کاتچین‌های چای سبز (مانند EGCG)، نیکوتین، کافئین، آشواگاندا، بربرین، کراتوم و غیره.
- عصاره‌های قارچی / قارچ‌های کلاهک‌دار مانند آستراگالوس، یال شیر، دم‌بوقلمون، چاگا، سیلوسایبین (قارچ‌های جادویی) و غیره.
- اسیدهای آمینه مانند کراتین، گلیسین، 5-HTP (5-هیدروکسی‌تریپتوفان)، فنیل‌آلانین، L-تئانین (آنالوگ یک اسید آمینه که در چای یافت می‌شود)، GABA (گاما-آمینوبوتیریک اسید)، تائورین، N-استیل‌سیستئین (NAC)، L-تیروزین و غیره.
- مواد معدنی مانند کلات‌های منیزیم (مانند منیزیم ترئونات و منیزیم اوروتات) را می‌توان با فراصوت، به‌صورت نانوذرات درون لیپوزوم‌ها کپسوله کرد.
- مواد مغذی، پپتیدها و سایر مولکول‌ها مانند alpha-GPC، ملاتونین، کولین (کولین بی‌تارترات، کولین کلرید)، کتامین (راسمیک)، اسیدهای چرب امگا-3 (EPA، DHA)، اسید α-لیپوئیک (ALA)، سلژیلین (L-دپرنیل)، سنتروفنوکسین، اکسی‌توسین، متیلن‌بلو و غیره.
فرمولاسیون لیپوزومی بهبودیافته با فناوری نانو برای مولکول‌های زیست‌فعال و مواد مغذی، فراهمی زیستی بالاتری ایجاد می‌کند و ممکن است عبور مواد هدف از سد خونی–مغزی را امکان‌پذیر سازد. کپسوله‌سازی از مولکول‌های زیست‌فعال در برابر هیدرولیز ناشی از اسید در معده و تخریب آنزیمی در سراسر دستگاه گوارش محافظت می‌کند، به‌طوری که درصد بالایی از ماده مغذی بدون آسیب به محل هدف در سلول‌ها منتقل می‌شود.
بحث تکمیلی: استخراج فراصوتی مواد فیتوشیمیایی
فراصوت‌دهی فناوری برتر برای آزادسازی مولکول‌های زیست‌فعال از گیاهان، قارچ‌ها و باکتری‌هاست. استخراج فراصوتی روشی غیرحرارتی است که اصل عملکرد آن بر کاویتاسیون آکوستیکی استوار است. کاویتاسیون آکوستیکی / فراصوتی، برش مکانیکی و آشفتگی ایجاد می‌کند که دیواره‌ها و غشاهای سلولی را سوراخ و تخریب می‌کنند و انتقال جرم را افزایش می‌دهند. به این ترتیب، فراصوت‌دهی مواد زیست‌فعال را از درون سلول آزاد و به حلال (مانند آب، اتانول، گلیسرین، روغن گیاهی و غیره) منتقل می‌کند.
درباره استخراج فراصوتی مولکول‌های زیست‌فعال از مواد گیاهی بیشتر بدانید!
دستگاه‌های فراصوت با عملکرد بالا برای فرمولاسیون نوتروپیک‌ها
سامانه‌های Hielscher Ultrasonics دستگاه‌هایی قابل‌اعتماد هستند که در تولید دارو و مکمل برای فرمول‌بندی نوتروپیک‌ها و داروهای هوشمند باکیفیت به کار می‌روند. این فرمولاسیون‌ها از نانوامولسیون‌ها تا لیپوزوم‌ها، حامل‌های لیپیدی نانوساختار، نانوذرات لیپیدی جامد و کمپلکس‌های درون‌گیر را در بر می‌گیرند که با ویتامین‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، فلاونوئیدها، پپتیدها، پلی‌فنول‌ها و سایر ترکیبات زیست‌فعال بارگذاری شده‌اند و بالاترین فراهمی زیستی، پایداری عالی و کارکرد مطلوب را فراهم می‌کنند. Hielscher برای پاسخ‌گویی به نیازهای مشتریان، دستگاه‌های فراصوت را از هموژنایزر آزمایشگاهی جمع‌وجور و قابل نگه‌داشتن در دست و دستگاه‌های فراصوت رومیزی تا سامانه‌های فراصوت کاملاً صنعتی برای تولید حجم بالای فرمولاسیون‌های نوتروپیک و داروهای هوشمند عرضه می‌کند. فرایندهای فرمول‌بندی فراصوتی را می‌توان به‌صورت ناپیوسته یا به‌صورت فرایند پیوسته درون‌خطی با استفاده از راکتور فراصوتی عبور جریان اجرا کرد. طیف گسترده‌ای از سونوتْرودهای فراصوتی (پروب‌ها) و مخازن راکتور در دسترس است تا چیدمانی بهینه برای تولید لیپوزوم شما فراهم شود. استحکام تجهیزات فراصوتی Hielscher امکان کارکرد 24/7 تحت بار کاری سنگین در محیط‌های دشوار را فراهم می‌کند و عمر کاری طولانی دستگاه‌های فراصوت را تضمین می‌کند.
کنترل دقیق همه پارامترهای مهم فرایند، مانند دامنه، فشار، دما و زمان فراصوت‌دهی، فرایند فراصوتی را قابل‌اعتماد و تکرارپذیر می‌کند. Hielscher Ultrasonics از اهمیت حفظ مستمر کیفیت بالای محصول آگاه است و با نرم‌افزار هوشمند و ثبت خودکار داده‌ها، به تولیدکنندگان مکمل‌ها و فرآورده‌های درمانی در اجرای استانداردسازی فرایند و GMP (اصول صحیح تولید) کمک می‌کند. هموژنایزرهای فراصوتی دیجیتال ما همه پارامترهای فرایند فراصوتی را به‌طور خودکار روی کارت SD تعبیه‌شده در دستگاه ثبت می‌کنند. نمایشگرهای لمسی دیجیتال و کنترل از راه دور مبتنی بر مرورگر، پایش مداوم فرایند را امکان‌پذیر می‌کنند و اجازه می‌دهند پارامترهای فرایند هر زمان که لازم باشد به‌دقت تنظیم شوند. این امر پایش فرایند و کنترل کیفیت را به‌طور چشمگیری تسهیل می‌کند.
جدول زیر نمایی از ظرفیت تقریبی پردازش دستگاه‌های فراصوت ما ارائه می‌دهد:
| حجم بچ | دبی | دستگاه‌های پیشنهادی |
|---|---|---|
| 1 تا 500mL | 10 تا 200mL/min | UP100H |
| 10 تا 2000mL | 20 تا 400mL/min | UP200Ht, UP400St |
| 0٫1 تا 20L | 0٫2 تا 4L/min | UIP2000hdT |
| 10 تا 100L | 2 تا 10L/min | UIP4000hdT |
| قابل‌اعمال نیست | 10 تا 100L/min | UIP16000 |
| قابل‌اعمال نیست | بیشتر | مجموعه‌ای از UIP16000 |
با ما تماس بگیرید! / از ما بپرسید!
هموژنایزرهای فراصوتی پرتوان، از مقیاس آزمایشگاهی تا پایلوت و صنعتی .
منابع / مراجع
- Zahra Hadian, Mohammad Ali Sahari, Hamid Reza Moghimi; Mohsen Barzegar (2014): Formulation, Characterization and Optimization of Liposomes Containing Eicosapentaenoic and Docosahexaenoic Acids; A Methodology Approach. Iranian Journal of Pharmaceutical Research (2014), 13 (2): 393-404.
- Neelam Poonia; Rajeev Kharb; Viney Lather; Deepti Pandita (2016): Nanostructured lipid carriers – versatile oral delivery vehicle. Future Sci. OA (2016) 2(3), FSO135.
- Weiwei Gao, Che-Ming J. Hu, Ronnie H. Fang, Liangfang Zhang (2013): Liposome-like Nanostructures for Drug Delivery. J Mater Chem B Mater Biol Med. 2013 Dec 28; 1(48).
- Liangfang Zhang; Steve Granick (2006): How to Stabilize Phospholipid Liposomes (Using Nanoparticles). Nano Letters. 2006 April, 6(4):694-8.
- Vassiliki Exarchou; Nikolaos Nenadis; Maria Tsimidou; Dimitrios Boskou (2002): Antioxidant Activities and Phenolic Composition of Extracts from Greek Oregano, Greek Sage, and Summer Savory. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(19). Oct. 2002. 5294-9.
- Joanna Kopecka, Giuseppina Salzano, PharmDa, Ivana Campia, Sara Lusa, Dario Ghigo, Giuseppe De Rosa, Chiara Riganti (2013): Insights in the chemical components of liposomes responsible for P-glycoprotein inhibition. Nanomedicine: Nanotechnology, Biology, and Medicine 2013.
- Khushwinder Kaur, Shivani Uppal, Ravneet Kaur, Jyoti Agarwal and Surinder Kumar Mehta (2015): Energy efficient, facile and cost effective methodology for formation of an inclusion complex of resveratrol with hp-β-CD. New J. Chem., 2015, 39, 8855.
دانستنی‌های مفید
نوتروپیک‌ها و داروهای هوشمند
اصطلاح «نوتروپیک» از واژه‌های یونانی باستان νόος (nóos)، به معنای «ذهن»، و τροπή (tropḗ)، به معنای «چرخش»، گرفته شده است. نوتروپیک‌ها که داروهای هوشمند نیز نامیده می‌شوند، موادی «تغییردهنده ذهن» هستند؛ یعنی مواد زیست‌فعالی که با افزایش عملکرد شناختی، به‌ویژه هوش، کارکردهای اجرایی، حافظه، خلاقیت، هوشیاری و انگیزه، بر مغز اثر می‌گذارند. آن‌ها به‌عنوان تقویت‌کننده‌های شناختی یا برای دوپینگ مغزی به کار می‌روند. راستام‌ها از نوتروپیک‌های پرطرفدار هستند. نخستین شکل سنتزشده راستام از GABA مشتق شد و با نام پیراستام شناخته می‌شود؛ ماده‌ای که غیرسمی در نظر گرفته می‌شود و برای مدت طولانی بررسی شده است. آنیراستام، اکسی‌راستام، پرامیراستام و فنیل‌پیراستام از نظر ساختاری به پیراستام شباهت دارند، اما قدرت تحریک‌کنندگی بیشتری نشان می‌دهند. شکل‌های جدیدتر راستام، مانند کلوراستام، فاسوراستام، نفیراستام یا نوپپت، شباهت ساختاری به پیراستام ندارند.
برخی نوتروپیک‌ها می‌توانند اثرات روان‌گردان یا روان‌فعال/روان‌اثر نیز داشته باشند و بر فرایندهای ذهنی، مانند ادراک، آگاهی، شناخت، پاسخ‌دهی، خلق‌وخو و هیجان‌ها، تأثیر بگذارند.
راستام‌ها
راستام‌ها به‌عنوان نوع اولیه داروهای هوشمند شناخته می‌شوند و پیراستام نخستین راستام سنتزشده و نخستین نوتروپیک شناخته‌شده است. پیراستام مولکولی از گروه راستام‌ها با نام شیمیایی 2-اکسو-1-پیرولیدین استامید است. این ماده مشتقی از انتقال‌دهنده عصبی GABA (گاما-آمینوبوتیریک اسید) است. پیراستام یک مولکول دارویی با هسته پیرولیدون است که معمولاً برای بیماران مبتلا به آلزایمر یا دارای علائم پیش از زوال عقل تجویز می‌شود. با این حال، پیراستام و سایر راستام‌ها را بزرگسالان سالم نیز برای تقویت انتقال شیمیایی سیناپسی بین سلول‌های مغز مصرف می‌کنند. راستام‌ها از این طریق می‌توانند IQ عمومی، عملکردهای حافظه و یادگیری، شفافیت ذهنی و انگیزه را افزایش دهند. از دیگر مولکول‌های دسته راستام می‌توان به پرامیراستام، اکسی‌راستام و آنیراستام اشاره کرد.
از آنجا که راستام‌ها در ایالات متحده آمریکا یا بسیاری از کشورهای دیگر جهان در دسته مواد غیرکنترل‌شده قرار می‌گیرند، می‌توان آن‌ها را به‌صورت مکمل‌های OTC (بدون نسخه) خریداری کرد. راستام‌ها غیرسمی در نظر گرفته می‌شوند و از عوارض جانبی رایج آن‌ها سردرد است که از کاهش ذخایر کولین مغز بر اثر راستام‌ها ناشی می‌شود. بنابراین، مصرف‌کنندگان اغلب دوز راستام خود را با یک مکمل کولین (مانند کولین بی‌تارترات) ترکیب می‌کنند. مصرف بیش‌ازحد راستام‌ها عمدتاً فقط عوارض جانبی خفیفی دارد که شبیه عوارض مصرف بیش‌ازحد کافئین است.
محرک‌ها
مواد محرک مانند کافئین و نیکوتین، داروهای هوشمندی هستند که مصرف آن‌ها در میان جمعیت جهان بسیار گسترده است. کافئین و نیکوتین محرک‌های روانی قانونی هستند، در حالی که مصرف آمفتامین‌ها، به‌عنوان زیرگروهی از محرک‌ها، غیرقانونی است. دسته محرک‌ها تقریباً هر مولکولی را در بر می‌گیرد که بیداری و هوشیاری عمومی را افزایش می‌دهد، احساس خستگی و خواب‌آلودگی را کاهش می‌دهد و هم‌زمان عملکرد مغز و بهره هوشی (IQ) را بالا می‌برد. داروی ضد نارکولپسی مودافینیل یکی از شناخته‌شده‌ترین داروهایی است که افراد سالم برای تقویت عملکرد شناختی، به‌عنوان «تقویت‌کننده شناختی خارج از موارد مصرف تأییدشده» استفاده می‌کنند. داروی دیگری که خارج از موارد مصرف تأییدشده استفاده می‌شود، متیل‌فنیدات است؛ دارویی که برای درمان اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) تجویز می‌شود و افراد سالم آن را به‌عنوان تقویت‌کننده شناختی مصرف می‌کنند.
برای آشنایی بیشتر اینجا کلیک کنید؛ استخراج فراصوتیِ کافئین و نیکوتین را بیشتر بشناسید!
آداپتوژن‌ها
مواد آداپتوژن ترکیبات فیتوشیمیایی، یعنی مولکول‌های مشتق از گیاهان، هستند که برای تقویت پاسخ بدن و دستگاه ایمنی آن در موقعیت‌های تنش‌زا تجویز می‌شوند. آداپتوژن‌ها را می‌توان ترکیباتی «تنش‌زا» توصیف کرد که بدن را به سازگاری برای حفظ یا بازیابی هم‌ایستایی (تعادل میان فرایندهای متابولیک بدن) وامی‌دارند. مسیر اصلی اثر آداپتوژن‌ها بر محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–فوق‌کلیه (محور HPA) در پاسخ به تحریک ناشی از تنش خارجی تأثیر می‌گذارد. تقریباً همه آداپتوژن‌ها در دسته داروهای غیرکنترل‌شده قرار دارند و می‌توان آن‌ها را به‌صورت مکمل‌های بدون نسخه (OTC) خریداری کرد. از پرطرفدارترین و پرمصرف‌ترین آداپتوژن‌ها می‌توان به جینسینگ، جینجرول (زنجبیل)، آشواگاندا، eleutherococcus senticosus (جینسینگ سیبری)، rhodiola rosea (ریشه قطبی)، schisandra chinensis، کاوا کاوا، گل ساعتی، گل راعی و scutellaria baicalensis (اسکوتلاریا چینی) اشاره کرد.
آیا کانابیس یک آداپتوژن است؟ کانابیس در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده است؛ عمدتاً به‌دلیل ترکیبات ضدالتهابی و آرام‌بخش آن، کانابیدیول (CBD) و کانابیگرول (CBG). با اینکه کانابینوئیدها ترکیبات گیاهی غیرسمی هستند و اثرات کاهش‌دهنده تنش آن‌ها بر بدن اثبات شده است، کانابیس و کانابینوئیدها به‌طور رسمی در دسته مواد آداپتوژن قرار نمی‌گیرند. اما از آنجا که CBD، CBG و آداپتوژن‌های واقعی از نظر عملکرد و اثرات شباهت‌هایی دارند، اغلب به‌صورت ترکیبی استفاده می‌شوند تا اثربخشی کانابینوئید و آداپتوژن هر دو افزایش یابد.
اگرچه آداپتوژن‌ها اثرات ارتقادهنده سلامت و کاهش‌دهنده تنش دارند، اثر آن‌ها «به‌خودی‌خود» به‌عنوان تقویت‌کننده شناختی اندک است. تقویت شناختی ناشی از آداپتوژن‌ها عمدتاً از طریق متعادل‌کردن پاسخ بدن به تنش، تاب‌آوری و سلامت کلی حاصل می‌شود، نه از طریق آغاز مستقیم رشد سلول‌های جدید مغز یا اتصالات عصبی.
برای آشنایی بیشتر با استخراج فراصوتی آداپتوژن‌ها از مواد گیاهی اینجا کلیک کنید!
مواد کولینرژیک
مواد کولینرژیک ترکیبات شیمیایی هستند که عملکرد استیل‌کولین و/یا بوتیریل‌کولین را تقلید می‌کنند. داروهای هوشمند مبتنی بر کولین به‌دلیل اثراتشان بر حافظه، توجه و تنظیم خلق‌وخو مصرف می‌شوند. استیل‌کولین یکی از انتقال‌دهنده‌های عصبی اصلی مغز است. همچنین برای عملکرد صحیح دستگاه عصبی محیطی، جزئی ضروری به شمار می‌رود. کولین را می‌توان به‌صورت مکمل مصرف کرد، اما در مواد غذایی نیز وجود دارد؛ برای مثال، زرده تخم‌مرغ و دانه سویا به‌ویژه سرشار از کولین هستند.
سولبوتیامین (که به‌صورت داروی OTC، یعنی بدون نسخه، با نام تجاری Arcalion عرضه می‌شود) مشتق سنتزی تیامین (ویتامین B1) است که از سد خونی–مغزی عبور می‌کند و می‌تواند سطح تیامین مغز را افزایش دهد. سولبوتیامین که به بهبود حافظه و رفع ضعف و خستگی همراه با کاهش بازداری روانی–رفتاری شناخته می‌شود، توسط ورزشکاران نیز مصرف می‌شود. سولبوتیامین در دسته داروهای هوشمند کولینرژیک قرار می‌گیرد، زیرا این ماده در هیپوکامپ به‌عنوان تنظیم‌کننده کولینرژیک عمل می‌کند. در دوزهای درمانی، عارضه جانبی جدی مشاهده نشده است.
مواد سروتونرژیک
سروتونین، یا 5-هیدروکسی‌تریپتامین (5-HT)، یک انتقال‌دهنده عصبی مونوآمینی است که در شکل‌گیری و کنترل خلق‌وخو (احساس خوب‌بودن و شادی) نقش دارد و خواب، اشتها، شناخت، یادگیری، حافظه، سامانه پاداش و بسیاری از فرایندهای فیزیولوژیک مانند استفراغ و انقباض عروق را تنظیم می‌کند. سروتونین در بدن بر اثر قرارگرفتن در معرض نور خورشید تولید می‌شود. ترکیبات طبیعی سروتونرژیک (تقویت‌کننده یا آزادکننده سروتونین)، مانند L-تریپتوفان، در منابع غذایی نیز وجود دارند.
مواد دوپامینرژیک
مواد دوپامینرژیک، مواد دارویی هوشمندی هستند که بر سطح دوپامین مغز تأثیر می‌گذارند. دوپامین یک هورمون و انتقال‌دهنده عصبی است که چندین نقش مهم در مغز و بدن دارد. برای مثال، مسیر دوپامین مسئول احساسات خوشایند و پیام‌رسانی زیست‌شیمیاییِ بازخورد مثبت در ارتباط با تجربه‌های لذت‌بخش، مانند غذای خوش‌طعم، رابطه جنسی، تعامل اجتماعی مثبت و غیره است.
دوپامین به‌صورت دارو با نام‌های تجاری مختلف، از جمله Intropin، Dopastat و Revimine، عرضه می‌شود که عمدتاً به‌عنوان داروی محرک در درمان افت شدید فشار خون، کندی ضربان قلب و ایست قلبی به کار می‌روند.
داروهای هوشمند دوپامینرژیک، تقویت‌کننده‌های دوپامین هستند که برای مقابله با سطح پایین دوپامین مصرف می‌شوند؛ وضعیتی که عموماً با سطح پایین انرژی، کمبود انگیزه، بی‌لذتی (ناتوانی در احساس لذت)، بی‌تفاوتی، افسردگی، رفتارهای اعتیادی، ضعف حافظه و کاهش عملکرد یادگیری همراه است. داروهای هوشمند دوپامینرژیک رایج شامل L-تیروزین، یوهیمبین و سلژیلین (یک مهارکننده MAO) هستند. تقویت‌کننده‌های دوپامین با افزایش اثربخشی دوپامین در مغز یا مهار آنزیم‌های تجزیه‌کننده دوپامین، توجه و هوشیاری را افزایش می‌دهند.
سایر دسته‌های داروهای هوشمند، تقویت‌کننده‌های شناختی و نوتروپیک‌ها شامل مواد گلیسینرژیک، آدنوزینرژیک، آدرنرژیک، کانابینوئیدرژیک، گابائرژیک، هیستامینرژیک، ملاتونرژیک، مونوآمینرژیک و اوپیوئیدرژیک هستند.
گروه نوتروپیک‌های «-ارژیک» موادی هستند که سامانه مشخصی را در بدن و مغز تعدیل می‌کنند. نام آن سامانه مشخص در بخش نخست اصطلاح آمده است. برای مثال، مواد گلیسینرژیک مستقیماً سامانه گلیسین را در بدن و مغز تعدیل می‌کنند، مواد آدنوزینرژیک مستقیماً سامانه آدنوزین را در بدن و مغز تعدیل می‌کنند، مواد دوپامینرژیک بر سامانه دوپامین اثر می‌گذارند و به همین ترتیب.
کمپلکس‌های درون‌گیر
ترکیب درون‌گیر، کمپلکسی است که در آن یک ماده شیمیایی – موسوم به «میزبان» – حفره‌ای دارد که مولکول دیگری – موسوم به «مهمان» – درون آن جای می‌گیرد.
سیکلودکسترین‌ها پرکاربردترین ترکیبات میزبان هستند، زیرا می‌توانند با طیف گسترده‌ای از ترکیبات جامد، مایع و گازی کمپلکس درون‌گیر تشکیل دهند. ترکیبات مهمان از واکنشگرهای قطبی مانند اسیدها، آمین‌ها و یون‌های کوچک (مانند ClO4-، SCN- و آنیون‌های هالوژن) تا هیدروکربن‌های آلیفاتیک و آروماتیک بسیار غیرقطبی و گازهای نجیب را در بر می‌گیرند. کمپلکس‌های درون‌گیر را می‌توان در محلول یا در حالت بلوری سنتز کرد. کمپلکس‌سازی فراصوتیِ کمپلکس‌های درون‌گیر مبتنی بر سیکلودکسترین، روشی بسیار قابل‌اعتماد و کارآمد برای تولید کمپلکس‌های درون‌گیر بارگذاری‌شده است که پایداری بالا و فراهمی زیستی بیشتری دارند. معمولاً از آب به‌عنوان حلال استفاده می‌شود، هرچند دی‌متیل سولفوکسید و دی‌متیل فرمامید نیز حلال‌های جایگزین قابل‌استفاده هستند.
سیکلودکسترین علاوه بر درون‌گیری ترکیبات دارویی / نوتراسوتیکال، به‌عنوان ترکیب میزبان برای مولکول‌های رایحه نیز به کار می‌رود تا پایداری بیشتر و رهش آهسته حاصل شود.
درباره کمپلکس‌های درون‌گیر تولیدشده با فراصوت بیشتر بخوانید!